ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ

Φυσικά νήστεψαν όλο το σαραντάμεροπου προηγείται κι οι περισσότερες δεν έτρωγαν ούτε λάδι ώσπου να κοινωνήσουνόλοι οικογενειακώς. Εκείνη την ημέρα ήταν αμαρτία να μαγειρεύουν. Έτσι σανκαθαρά σαρακοστιανά φαγητά ήταν τα φασόλια, ο χαλβάς , το ταχίνι, το τουρσίκ.ά. κάθε σπίτι έκοβε το οικόσιτο γουρούνι ή τον κούρκο της, ενώ οι φτωχότεροιπεριορίζονταν στο σφάξιμο της κότας. Αυτά τα εδέσματα προορίζονταν για τηνβρώση των τριών ημερών που θ’ ακολουθούσαν τα Χριστούγεννα. Κι όσοι δεν είχαντίποτε, περίμεναν να τους θυμηθούν οι άλλοι και δεν έμεναν και αυτοίπαραπονεμένοι.

            Στοτραπέζι πάντως της παραμονής, στα περισσότερα μέρη της Δ. Θράκης, έπρεπε νασερβιριστούν εννιά φαγητά. Γιατί; Ποιος ξέρει! Ίσως το έθιμο αυτό νασχετίζονταν και με τους εννιά μήνες της εγκυμοσύνης της Παναγιάς. Το πρώτοπιάτο ήταν η πίτα, μικρότερη απ’ την βασιλόπιτα. Τη στόλιζαν με σκέλδεςκαρυδιού σε σχήμα σταυρού με μια τρυπούλα στη μέση, για να τοποθετήσουν ένακερί. Δεύτερο πιάτο ήταν οι κλασικοί λαχανοντολμάδες, τρίτο ο χαλβάς, τέταρτοοι ελιές και παρακάτω η έξυπνη φτωχονοικοκυρά θα μηχανευόταν να βάλει χώρια σεδυο πιάτα  το αλατοπίπερο, οπότεσυμπλήρωνε έξι πιάτα. Στο έβδομο έβαζε χώρια το τουρσί, χώρια τις πιπεριές καιχώρια τις μελιτζάνες. Σύνολο εννιά πιάτα. Μη μου πείτε πως οι Θρακιώτισσες δενήταν ξεφτέρια στην εξυπνάδα!...

            Τοβράδυ της παραμονής όλοι θα κάθονταν γύρω από τον σοφρά κι ο πατέρας θ’ άναβετο κερί, θα θύμιαζε το εικονοστάσι και το τραπέζι κι αφού αυτός μαζί με τηγυναίκα του και τα παιδιά του θα έψελναν το τροπάρι των Χριστουγέννων, τέλος θαέκοβαν την πίτα. Το πρώτο κομμάτι ήταν του Χριστού, το δεύτερο της Παναγίας, τοτρίτο του ξενιτεμένου κι έπειτα με τη σειρά για τον κάθε ομοτράπεζο. Κοντά σ’αυτούς έβγαζαν και δυο άλλα κομμάτια. Το ένα ήταν του <<Άγιου>> καιτο άλλο της <<δουλειάς>>. Αυτά τα τελευταία μαζί και του Χριστού ταέδιναν στους ξένους.

            Οιπερισσότερες οικογένειες το βράδυ της παραμονής ξενυχτούσαν. Έβαζαν σ’ έναποτήρι ή πιάτο ένα κομματάκι ξερό βασιλικό ή το <<λουλούδι τηςΠαναγιάς>> και περίμεναν πότε ν’ ανοίξουν τα φύλλα του. Πίστευαν πωςεκείνη την ώρα  γεννιόταν ο Χριστός καιτο ‘χαν <<για καλό>> και φυσικά έκαναν την σχετική ευχή για τηνεκπλήρωση οποιασδήποτε επιθυμίας τους. Όλη την άγια νύχτα, μέχρι να σημάνουν οικαμπάνες ή να έρθει ο κράχτης της εκκλησίας να χτυπήσει τη θύρα του σπιτιούτους και να τους πει ψαλμουδίζοντας το τυπικό εκείνο <<Ορίσατε εις τηνεκκλησίαν>>, έμεναν πολλοί ξάγρυπνοι. Διηγούνταν θρησκευτικές παραδόσεις,παραμύθια και ανέκδοτα του Δωδεκάμερου από άλλες χρονιές.

            Εδώσχετικά με τις κωδωνοκρουσίες πρέπει να προσεχτεί πως αυτές απαγορεύονταν απότον Τουρκικό νόμο. Μονάχα με το γνωστό διάγγελμα του Φλεβάρη του 1856, δυοχρόνια ύστερα από τον Κριμαϊκό πόλεμο, αναγκασμένος ο Σουλτάνος από τις Μεγάλεςδυνάμεις έδωσε στις χριστιανικές μειονότητες κάποια θρησκευτική ισοπολιτεία.Ήταν το περίφημο Χάτι Χουμαγιούμ.

            Απότότε άρχισαν οι Χριστιανοί να οικοδομούν μεγαλύτερες και μεγαλοπρεπέστερεςεκκλησίες, να επεκτείνουν τις παλιές κι ερειπωμένες και προπάντων να πλουτίζουντα καμπαναριά με χυτές καμπάνες και σιδερένια σήμαντρα. Έως εκείνη την εποχήστη Θράκη τα περισσότερα καμπαναριά χτίζονταν από ξύλο και οι εκκλησίες ήτανγενικά λιθόκτιστες.

            Ανήμερατου Χριστού, παρατηρούσαν τον καιρό και προσπαθούσαν να μαντέψουν το μέλλον.Χαίρονταν όταν χιόνιζε, γιατί πίστευαν, όσο πιο πολλά χιόνια, τόσο πιο μεγάλησοδειά θα είχαν το καλοκαίρι. Έβγαλαν γι΄ αυτό ένα σωρό παροιμίες:

<<Χιόνι του Δεκέμβρη, χρυσάφιτου καλοκαιριού>>.

<<Χριστούγεννα και Φώταχιονισμένα, καλοσημαδιά για τα σπαρμένα>>

<<Χαρά στα Γέννα τα στεγνά, ταΦώτα χιονισμένα και Λαμπρή βρεχούμενη τα’ αμπάρια γεμισμένα>>

Τα κάλαντα δεν τα έψελναν τα παιδιάόπως σήμερα το πρωί της παραμονής αλλά το βράδυ. Ξεκινούσαν με μικρέςσυντροφιές, κρατώντας φαναράκια και χρωματιστά καραβάκια στολισμένα με κορδέλες.Δεν πήγαιναν στα συγγενικά μόνο και φιλικά σπίτια, μα σ’ όλου του κόσμου. Εκείτα φιλεύανε με γλυκά και ξερούς καρπούς. Τα νομίσματα τα κάρφωναν πάνω σ’ έναμήλο κατά την παλιά συνήθεια των Βυζαντινών.

<<Χριστούγεννα πρωτούγεννα,Χριστός πρωτογεννιέται,

γεννιέται κι ανατρέφεται στο γάλα καιστο μέλι.

Το μέλ’ το τρών’ οι άρχοντοι, το γάλαοι παπάδες

Και τα κεριά σταλάγματα οι δώδεκ’Αποστόλοι…>>

Και του χρόνου να νάσθε γεροί καικαλόκαρδοι.

Και εις έτη πολλά.  

            Δωδεκάμεροείναι η περίοδος που αρχίζει από την παραμονή των Χριστουγέννων έως ταΘεοφάνεια, που κατά τη λαϊκή δοξασία <<τα νερά είναι αβάφτιστα>>γιατί προφανώς και ο Χριστός έως την ημέρα των Θεοφανείων ήταν ακόμη  αβάφτιστος. Έτσι, στην περίοδο αυτήκυριαρχούν στον κόσμο οι Καλικάντζαροι, δαιμόνια και <<ζούγκλα>>της λαϊκής μυθοφαντασίας, που ειδικά έρχονται αυτές τις μέρες <<για ναπειράζουν τους ανθρώπους>>.

            Ολαός φαντάζεται τους Καλικάντζαρους με χίλιες δυο μορφές: είναι μικρόσωμα ήμεγαλόσωμα τέρατα, μαύρα κι άραχνα, τριχωτά, με πόδια και κεφάλι τράγου ή άλλωνζώων. Έχουν μάτια κόκκινα, χέρια μαϊμούς, είναι στραβοί, κουτσοί, μονόματοι,μονοπόδαροι και τραγοπόδαροι μαζί. Καμιά φορά φορούν και σιδερένια παπούτσια.Τους θέλει ακόμα η παράδοση να περιφέρονται τη νύχτα στους δρόμους και νακάνουν όποιο κακό μπορούν στους ανύποπτους διαβάτες. Στα σπίτια μπαίνουν απότις καμινάδες, κλέβουν ότι βρουν και μαγαρίζουν τα πάντα. Γλυκά και φαγητά. Γιατο λόγο αυτό οι καημένοι οι άνθρωποι δεν ξέρουν τι να σοφιστούν, ποια μαγεία νακάνουν για να ξεφορτωθούν αυτούς τους ανοικονόμητους κι απρόσκλητουςμουσαφίρηδες τους.

Η φωτιά στο τζάκι τέτοια εποχή έχειτη χάρη της. Ζεσταίνει όλο το σπίτι τις ατέλειωτες κρύες χειμωνιάτικες βραδιέςεκτός από το να διώχνει τους Καλικάντζαρους. Τα <<οντούνια>>, τα ξύλααπό την οξιά, κάνουν καλή θράκα και ζεστασιά. Κρατάνε άσβεστη την πυρά έως τοπρωί και τροφοδοτούνται επάξια για το φόβο των <<σκαρκάντζελων>>,όπως τους έλεγαν στα περισσότερα χωριά της Ανατολικής Ρωμυλίας, στη Ραιδεστό,τα Μάλγαρα και την Κεσάνη.

            Φυσικάμε την επικράτηση της θερμάστρας, στις θρακικές πολιτείες και στα χωριά πουγνώριζαν μονάχα τα τζάκια, αντικαταστάθηκαν αυτά και περιέπεσαν σε αχρησία μετην πάροδο του χρόνου. Οπωσδήποτε και η στάχτη που τη μαζεύανε μετά τη γιορτήτων Φώτων, ήταν <<για καλό>> σαν την σκορπούσαν στα χωράφια και τα’αμπέλια τους οι χωρικοί, αφού θα τους εξασφάλιζε καλό μαξούλι (σοδειά,συγκομιδή).

<<Θ’ άξαιναν τα στάρια τους, τασπορίδια τους>>, όπως έλεγαν. Εκτός από τη φωτιά, αποτρεπτικό τηςεπήρειας των δαιμόνων σ’ όλο το διάστημα του Δωδεκάμερου ήταν και τα κουδούνια.Όταν έβγαιναν τη νύχτα έξω σ’ όλο αυτό το διάστημα, καλό ήταν να κρατάνεφανάρια ή να βροντολογάνε κάπου κάπου και μερικά κουδουνάκια για να διώχνουν τακακά πνεύματα. Ας μη ξεχνάμε ότι γι’ αυτό, επειδή τα παιδιά έψελναν τα κάλαντατο βράδυ και όχι όπως τώρα τα πρωινά, το τρίγωνο που βροντολογούσαν ασυνείδηταεκτελούσε αυτόν το μαγικό αποτρεπτικό σκοπό.

            Όπωςκαι να ‘ναι οι Καλικάντζαροι δεν άφηναν στο διάστημα τούτο κανέναν απείραχτο.Ήταν γραμμένο να εξαφανιστούν από το πρόσωπο της γης, μόλις θ’ αγιάζονταν κατάτα Φώτα τα νερά και τα δαιμόνια θα έτρεχαν να εξαφανιστούν στα Τάρταρα απ’  όπου ήρθαν. Φοβούνταν την αγιαστούρα του παπάκαι τότε θα τους άκουγες να λένε αναμεταξύ τους:

Φεύγετε να φεύγουμε,

γιατ’ ήρθε ο διαβολόπαπας,

με την αγιαστούρα του

και με την βρεχτούρα του.

            Παλιάσυνήθεια ήταν και η μεταμφίεση αυτή την εποχή. Φαίνεται ότι το έθιμο ξεκινούσεαπό τις Διονυσιακές γιορτές. Τους μεταμφιεσμένους τους έλεγαν στη Θράκηρογκάτσια, ρογκατσάρια ή λογκατσούρια. Οι προβιές των ζώων ήταν η συνηθισμένηπεριβολή τους, αλλά δεν αποκλειόταν μια άλλη παρόμοια φανταστική ενδυμασίαφοβερών αγριάνθρωπων που ξεκίνησαν από τη ζούγκλα. Θα κορυβαντιούσαν χορεύονταςέξαλλους χορούς, θα τραγουδούσαν το ίδιο, θα μάλωναν μεταξύ τους κι ύστερα θασυμφιλιώνονταν μπροστά σε μια μπουκάλα κρασί, κάτω από τα χωρατά και τα χάχανατόσο των συντρόφων τους όσο και των εύθυμων θεατών που παρακολουθούσαν τα<<δρώμενα>> αυτών των παράξενων εκδηλώσεων με πολύ μεγάλο ενδιαφέρον.

Για τη Θ.Ε.Ε:

Λεμονή Μαριάννα

               Κρυσταλλίδης Χρυσοβέργης