ΑΠΟΚΡΙΑΤΙΚΑ

ολόκληρες βδομάδες πένθους και προσευχής, το μεγάλο μήνυμα του Ευαγγελισμού του Κυρίου, που είναι η Αγάπη, με το Άγιο Πάσχα, ένιωθαν την ανάγκη σαν αδύναμοι και αμαρτωλοί που ήταν, να το ρίξουν και λίγο έξω. Αυτές τις μέρες, φυσικά, ούτε γάμοι γίνονται, ούτε γλέντια, ούτε χαρά και πανηγύρια. Έτσι και η αρχή του Τριωδίου ανοίγει με έξαλλο θόρυβο και τυμπανοκρουσίες. Η περίφημη Αποκριά, διαρκεί τρεις βδομάδες.

                Την πρώτη τη λέγανε Προφωνή, γιατί «εξήγγειλε» στον κόσμο τον ερχομό της, δηλαδή την προφωνούσε/διαλαλούσε. Τότε όλοι έπρεπε να προμηθευτούν ένα σφαχτό. Η δεύτερη λεγόταν Κρεατινή και η τρίτη Τυρινή ή Μακαρονού, γιατί έτρωγαν τυρί και μακαρόνια που ήταν τα σπεσιαλιτέ της.

                Την εποχή αυτή έδιναν κι έπαιρναν οι μεταμφιέσεις, που γίνονται με μεγαλύτερη ακρίβεια και οργάνωση. Ομάδες χαροκόπων σχηματίζουν πομπές σα νυφοστόλι. Εδώ έχουμε έξω από το γαμπρό και τη νύφη κι ένα άλλο πολυθόρυβο και πολυποίκιλο μασκοφορεμένο πλήθος σε τσιγγάνους, Αρβανίτες, Αράπηδες, φουστανελοφόρους, λιμοκοντόρους και τους περίφημους «καβάσηδες», τους σωματοφύλακες του ζευγαριού, που με τα χατζάρια τους το υπεράσπιζαν. Ανάμεσα τους ήταν κι ένας, ο πιο φοβερός, ο «Σταχτιάρης», όπως τον έλεγαν. Ήταν ένας φουστανελάς με κουδούνια, όπως κι ο Κιοπέκ – μπέης και είχε μια σακούλα γιομάτη στάχτη που την εκσφενδονούσε πάνω στους άλλους.

                Οι αυτοχειροτόνητοι τούτοι ηθοποιοί, έδιναν πραγματικά αυτοσχέδιες θεατρικές παραστάσεις, όπου η σάτιρα και η παρωδία ηθών του καθημερινού βίου διανθιζόταν από γνήσιο κι αυθόρμητο λαϊκό χιούμορ, τη γνωστή λαϊκή θυμοσοφία. Σατίριζαν και διαβουκολούσαν την τουρκική δικαιοσύνη, με τους κατήδες και την αιώνια ρουσφετολογική απονομή του δικαίου, όταν κατηγορούσαν αθώους και τους καταδίκαζαν ενώ αθώωναν τους πραγματικούς ενόχους. Τελικά με τη θεία επέμβαση και τη «βασιλική χάρη» ο αθώος κατάδικος σωζόταν από την κρεμάλα.

                Αυτά γίνονταν στα αστικά κέντρα μαζί και με άλλες εκδηλώσεις, όπως ο «Φασουλής», το αλογάκι, η καμήλα που χόρευε, το γαϊτανάκι, το ρόπαλο και άλλα θεάματα, που για το φτωχότερο υπόστρωμα των λαϊκών τάξεων αποτελούσαν «ένα εύσχημο τρόπο αργυρολογίας…». Αντίθετα στα χωριά της υπαίθρου και προπάντων στις γεωργικές περιοχές, αυτές οι μεταμφιέσεις και οι παραστάσεις τους είχαν βαθύτερο νόημα και συνδυάζονταν με συμβολικές πράξεις και ενέργειες μαγικού τύπου, που ήθελαν να βοηθήσουν την εξασφάλιση της ευφορίας των καρπών της γης τους, με την ενδόμυχη ευχή της Καλοχρονιάς. Τούτη η πίστη τους, πρακτικά ωφελιμιστική, εξέφραζε σε τελευταία ανάλυση την εξάρτηση των αγροτών από τις δυνάμεις της φύσης που είναι ανίκανοι να την τιθασέψουν χωρίς «μαγικές» επενέργειες.

                Το έθιμο της Απόκριας ήταν βασισμένο στην προαγωγή της βλάστησης και της καρποφορίας, όπως και οι μεταμφιέσεις. Οι παράδοξοι χοροί, οι τρόποι του βαδίσματος και τα πηδήματά τους «παρομοίαζαν» τα φανταστικά σχήματα και τη συμπεριφορά των πνευμάτων. Όλα τα «χούγια» τους ήταν στάσεις και κινήματα των ξωτικών. Η επαφή με τα πνεύματα των ψυχών, που με το πλησίασμά τους οι άνθρωποι επιζητούν κάτι να κερδίσουν με τις προσφορές τους, συνυφαίνεται και με την προσπάθεια της επικοινωνίας να μάθουν και να γνωρίσουν το μέλλον τους. Η συνήθεια των κοριτσιών να μαντεύουν με το μακαρόνι της Τυρινής, είναι κατάλοιπο της ίδιας λατρευτικής παλαιάς αρχής.

Σχετικά με τις Αποκριές και μάλιστα για την τρίτη και τελευταία Κυριακή της Τυροφάγου, υπάρχουν πολλές συνήθειες και δεισιδαίμονες προλήψεις. Οι γυναίκες δε λούζονται για να μην ασπρίσουν τα μαλλιά τους. Μετά τον Εσπερινό, οι νεότεροι ζητούσαν απ’ τους μεγαλύτερους, αφού φιλούσαν τα χέρια τους, «συγχώρεση». Μετά την απόλυση πηγαίνανε στην πλατεία του χωριού και χόρευαν. Αλλού, όπως στην Αδριανούπολη και στις Σαράντα Εκκλησιές, άναβαν «μπουμπούνες» (φωτιές) και χόρευαν γύρω τους. Τις πηδούσαν τα παλικάρια κι έλεγαν: «Ψύλλοι και κόρζες στον Καλόγερο». Εδώ δεν πρόκειται μόνο για ξόρκι ενάντια στους ψύλλους τόσο και τους κοριούς, όσο για τους φοβερούς εχθρούς, τους δαίμονες και τα ολέθρια πνεύματα των επιδημιών και της επιζωοτίας.

                Στα χωριά της Αγχιάλου πάνω στο γιορταστικό τραπέζι τοποθετούσαν το γυνί του αλετριού τους κι αφού το θύμιαζαν, έλεγαν: «μ’ αυτό είναι η ζήση». Και ασφαλώς αυτή η ευχή, όταν γίνεται μέσα στο πλούσιο φαγοπότι της Τυρινής, εκφράζει την κοινή αγροτική αντίληψη για την ευφορία και την προκοπή της μελλοντικής σοδειάς, που την εύχονταν με όλη την ψυχή τους.

                Αλλά και μια άλλη ευχή ήταν πολύ γνωστή στη Θράκη. Κλείνοντας το αποκριάτικο δείπνο με τη βρώση ενός αυγού, έλεγαν: «Με το αυγό το κλειώ και με τ’ αυγό να τ’ ανοίξω». Κι εννοούσαν το Πασχαλιάτικο κόκκινο αυγό. Στη Μεσημβρία συνήθιζαν να κυλούν το αυγό τους κι έλεγαν: « Όπως κυλιντρά τ’ αυγό, έτσι να κυλιντρήσει κ’ η Σαρακοστή». Κατόπιν «βούλωναν το στόμα τους με το αυγό».

                Στην Αδριανούπολη, όπως και σε άλλα μέρη της Θράκης, συνήθιζαν τα παιδιά τους να κάνουνε τη «χάσκα». Και «χάσκα» ήταν ένα στρογγυλό κομμάτι σουσαμένιου χαλβά που ήταν στολισμένο με καρύδι και αμύγδαλο. Λιχουδιά πρώτης γραμμής, για μικρούς και «μεγάλους» φυσικά… Αυτή τη «χάσκα», που είχε στη μέση μια τρυπούλα , μ’ ένα σπάγκο την κρεμούσαν πάνω από το ταβάνι ψηλά και τη γύριζαν πάνω από τα κεφάλια των παιδιών, που έπρεπε να την αρπάξουν με τα δόντια τους, χωρίς να μεταχειριστούν τα χέρια. Φυσικά κι ο χαλβάς ονομάστηκε «χάσκας», αφού τα παιδιά με ανοιχτό το στόμα και «χάσκοντας» προσπαθούσαν να τον φτάσουν. Το σπάγκο μετά τον άναβαν και αν καιγόταν ολόκληρος, ήταν καλό σημάδι. Αντίθετα αν δεν καιγόταν όλος, δεν το είχαν για καλό.

Για τη Θ.Ε.Ε:

Λεμονή Μαριάννα

Κρυσταλλίδης Χρυσοβέργης